متنافيين و بلكه به وسيله اراده يكى از دو طرف به سرحدّ وجوب و يا به سرحدّ امتناع مىرسد و اراده نسبت به دو طرف فعل و ترك نيست ( اراده يا به فعل است و يا به ترك در آن واحد متعلق به دو طرف نيست ) چون مفهوم اراده يعنى تصميم به فعل يا تصميم به ترك . يكى از آن دو . ملا صدرا سرانجام گويد اراده هم مانند علم و نظاير آن بازگشت به وجود مىكند بر حسب موارد مراد ، متعيّن و متشخص مىشود و تشخص آن منافى با اين امر نيست . « 1 » كه گفته شود اراده كه عين ذات خداوند است متعلق به كليه ممكناتى است كه عنوان وجود بر آن‌ها صادق است ، مانند علم . ملا صدرا در اين جا نظرى به اقسام موجودات انداخته و گويد : موجودات عالم يا طبيعىاند و يا تعليمى و يا عقلى و بنابر اين افعال ناشى از آن‌ها هم سه گونه‌اند : افعال طبيعى ، تعليمى و عقلى . افعال طبيعى صادر از فاعل طبيعى زمانى الوجود است و اين گونه افعال دائما در معرض استحالات و تجدّدات‌اند و افعال تعليمى گرچه از حركت و طبيعت جدا نيست لكن حركت و طبيعت در صدور افعال آن‌ها مدخل نمىباشند و آن چه مدخل است مجرّد كميت است و وضعى كه لازمهء كميت است . و اما افعال عقلى كه جاجت به زمان دارند و نه حركت و صرفا قابل و حدود وجودى آن در استفادهء فيض و مقدار و چگونگى آن مدخل است . مثال افعال طبيعى ، تغذيه ، تنميه ، توليد ، احالات ، استحالات و غيره . مثال افعال تعليمى اضائه ، اناره ، عكوس ، حدوث اشكال ، تربيع ، تسديس و غيره . افعال عقلى الهى مانند : مطلق خلق و ايجاد ، افاضه فيض ، ابداع و غيره . اقسام مدركات و علوم بدين‌سان مىباشند ، افعال مشاعر انسان پاره‌اى طبيعى است مانند ، لمس ، ذوق و غيره و پاره‌اى تعليمى است مانند ابصار و پاره‌اى عقلى است مانند تعقل و توهم . با اين مقدمه گفته مىشود ، هر فعل طبيعى كه صادر از فاعل قريب است يعنى فاعل مباشر فعل ، قهرا به مباشرت بين فاعل و منفعل است مانند سخونت نار در مادهء خود چون فاعل طبيعى آن غرق در ماده است و سارى در اجزاى آن و لكن در فاعل قريب است يعنى فاعل مباشر فعل ، قهرا به مباشرت بين فاعل و منفعل است مانند سخونت نار در مادهء خود چون فاعل طبيعى آن غرق در ماده است و سارى در اجزاى آن و لكن در فاعل غير طبيعى مباشرت بين فاعل و منفعل خود بدين صورت لازم نيست زيرا نوع فاعليت آن‌ها به نحو تقدّم و تحصّل منفعل است به فاعل فى المثل ، نوع رابطهء بين علت و معلول و يا ماده و صورت و جنس و فصل . ما حصل كلام صدور فعل از فاعل مختار مانند صدور فعل از فاعل طبيعى نمىباشد و اراده در موجودات مختلف تابع نوع وجود آن‌ها است ، پاره‌اى از مراتب وجود خير محض است و پاره‌اى خيرى است كه ملزوم شرّ است و اعيان ممكنات مراتبى دارند و وجود دو طرف دارد ، يك طرف آن وجود محض است و طرف ديگر آن وجود مشوب به اعدام و استعدادها و قوت‌ها و فعليّات تا مرتبه‌اى كه قوت محض است كه هيولى باشد ،

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 3 ، صص 320 - 324 .